Ontkenning in het Duits: nicht, kein en woordvolgorde

In het Duits ontkent kein meestal een onbepaalde naamwoordgroep. Nicht ontkent een handeling, eigenschap of specifiek zinsdeel. Vergelijk Ich habe kein Fahrrad. — “Ik heb geen fiets” — met Ich benutze das Fahrrad nicht. — “Ik gebruik de fiets niet.” Kies eerst het juiste ontkenningswoord en controleer daarna de vorm en de plaats.

Nicht of kein: het belangrijkste verschil

Kein vervangt ein/eine of staat bij een zelfstandig naamwoord dat in de bevestigende zin geen lidwoord heeft. Het drukt afwezigheid uit in de beschreven situatie: keine Tickets betekent helemaal geen kaartjes, niet slechts weinig kaartjes. Bij sein kan kein ook ontkennen dat iets tot een categorie behoort: Das ist kein Hotel. — “Dat is geen hotel.”

Combineer kein niet met een onbepaald lidwoord: kein Fahrrad, niet kein ein Fahrrad. Een bijvoeglijk naamwoord verandert de keuze niet: Wir haben keine freien Zimmer. — “We hebben geen vrije kamers.” Hier ontkent kein de hele naamwoordgroep.

Het verschil lijkt op dat tussen Nederlands geen en niet. Een belangrijk extra aandachtspunt is de verbuiging: Nederlands “geen” blijft gelijk, maar Duits kein krijgt uitgangen voor geslacht, getal en naamval.

De verbuiging van kein

Kein staat op de plaats van het lidwoord: vóór het zelfstandig naamwoord of vóór een bijbehorend bijvoeglijk naamwoord. De uitgang wordt bepaald door het geslacht en getal van het zelfstandig naamwoord en door de naamval.

Hier ist kein Aufzug. — Hier is geen lift. Nominatief, mannelijk: der Aufzug.
Ich brauche keinen Drucker. — Ik heb geen printer nodig. Accusatief, mannelijk: der Drucker.
Sie spricht mit keinem Nachbarn. — Ze praat met geen enkele buurman. Datief na mit.

Ook de uitgangen van zelfstandige naamwoorden blijven gelden. Zo heeft mit keinen Kindern de datiefuitgang -n in het meervoud. Nachbarn krijgt hier ook in het enkelvoud een uitgang, omdat het een zwak zelfstandig naamwoord is.

Waar staat nicht in een eenvoudige zin?

Bij een neutrale ontkenning van de hele mededeling staat nicht doorgaans na een bepaald voorwerp en na een onbeklemtoond persoonlijk voornaamwoord dat voorwerp is. Als er verder niets hoeft te volgen, sluit nicht de zin af.

Ich kenne den Nachbarn nicht. — Ik ken de buurman niet.
Ich kenne ihn nicht. — Ik ken hem niet.
Ich arbeite heute nicht. — Ik werk vandaag niet.

Een bepaald lidwoord betekent niet dat nicht direct vóór het zelfstandig naamwoord moet staan. In Ich kenne den Nachbarn nicht wordt de hele mededeling ontkend. Zet je nicht vóór den Nachbarn, dan ontstaat doorgaans een tegenstelling over welke persoon bedoeld wordt.

Nicht binnen de werkwoordelijke tang

Bij twee werkwoordelijke delen staat nicht vóór het afsluitende deel van de tang, niet erachter. De persoonsvorm van het zelfstandige werkwoord, hulpwerkwoord of modale werkwoord behoudt zijn normale plaats.

“Vóór het afsluitende werkwoordelijke deel” betekent niet altijd “direct ervoor”. Er kunnen andere zinsdelen tussen staan: Ich kann heute nicht nach Köln fahren. — “Ik kan vandaag niet naar Keulen gaan.” De bestemming nach Köln staat tussen nicht en de infinitief.

Vóór een eigenschap, manier of nauw verbonden aanvulling

Nicht staat vóór een bijvoeglijk naamwoord dat naamwoordelijk deel van het gezegde is, bijvoorbeeld na sein. Het staat ook vóór een ontkende manier van handelen en gewoonlijk vóór plaats-, richtings- en voorzetselaanvullingen die nauw bij het werkwoord horen.

Dit betekent niet dat iedere voorzetselgroep na nicht moet staan. Zo’n groep kan ook de algemene situatie aangeven: Im Büro raucht sie nicht. — “Op kantoor rookt ze niet.” Kijk dus naar de functie van de groep en naar wat de zin ontkent.

Eén element ontkennen: nicht … sondern

Wil je een bepaalde persoon, tijd, zaak of ander element afwijzen en er iets tegenover stellen, zet nicht dan direct vóór dat element. Een vervolg met sondern maakt de correctie expliciet, maar hoeft niet altijd uitgesproken te worden.

Ich komme morgen nicht. — Ik kom morgen niet.
Ich komme nicht morgen, sondern am Freitag. — Ik kom niet morgen, maar vrijdag.

Ich habe den Bericht nicht gelesen. — Ik heb het verslag niet gelezen.
Ich habe nicht den Bericht gelesen, sondern die Zusammenfassung. — Ik heb niet het verslag gelezen, maar de samenvatting.

Gebruik bij een gewone ontkenning van een onbepaalde naamwoordgroep kein: Ich habe keinen Kaffee bestellt. — “Ik heb geen koffie besteld.” Bij een expliciete tegenstelling is ook nicht Kaffee, sondern Tee mogelijk: “niet koffie, maar thee”. Daarom is “nicht kan nooit vóór een zelfstandig naamwoord zonder lidwoord staan” geen juiste regel.

Ontkenning in een bijzin

In een bijzin met weil of dass verhuist het werkwoord naar het einde. Nicht blijft vóór het laatste werkwoord of de laatste werkwoordgroep staan, eventueel met aanvullingen ertussen.

Ich bleibe zu Hause, weil ich heute nicht arbeite. — Ik blijf thuis omdat ik vandaag niet werk.
Sie sagt, dass sie die Datei nicht gespeichert hat. — Ze zegt dat ze het bestand niet heeft opgeslagen.

Kein blijft bij het zelfstandig naamwoord: Ich gehe zu Fuß, weil ich kein Fahrrad habe. — “Ik ga lopen omdat ik geen fiets heb.”

Kort overzicht