Er in het Nederlands: onbepaald onderwerp, plaats, passief en aantal

Er heeft verschillende grammaticale functies. In Er fietst een vrouw langs het kanaal introduceert het een vrouw als onbepaald onderwerp. In Ik fiets er elke week verwijst het naar een plaats. Het woord is hetzelfde, maar de functie verandert.

Hier behandelen we er bij een onbepaald onderwerp, er als verwijzing naar een plaats, er in passieve zinnen en er bij een hoeveelheid. Kijk telkens naar de functie die er in de zin vervult.

1. Presentatief er: een onbepaald onderwerp inleiden

Presentatief er, ook existentieel er genoemd, leidt een onbepaald onderwerp in. Dat kan een zelfstandig-naamwoordgroep zijn met een, zonder lidwoord, met een bepaald telwoord of met een onbepaalde hoeveelheid. Je introduceert een persoon of zaak binnen de beschreven situatie. De zin kan dus ook vertellen wat iemand doet.

Een getal maakt een onderwerp op zichzelf niet bepaald: vier reizigers is onbepaald, maar de vier reizigers verwijst naar een bepaalde groep. Kijk ook bij enkele, veel, weinig en vergelijkbare woorden naar de hele zelfstandig-naamwoordgroep. Er komt eveneens voor bij iemand, niemand, iets en niets: bijvoorbeeld Er belt iemand aan.

Niet alleen zijn, staan of liggen

Presentatief er hoort niet bij een beperkt lijstje werkwoorden. Het komt ook voor bij handelingen met bijvoorbeeld fietsen, oefenen, wachten, werken en lopen. De voorbeelden hierboven beschrijven fietsen, oefenen en werken. Kies het werkwoord dat de handeling of situatie uitdrukt; het onbepaalde onderwerp vormt de basis van de constructie.

Er loopt een verpleegkundige door de gang. Er lopen twee verpleegkundigen door de gang.

Een verpleegkundige is enkelvoud: loopt. Twee verpleegkundigen is meervoud: lopen.

De persoonsvorm past bij het onderwerp, niet bij er. Bij een verpleegkundige hoort loopt; bij twee verpleegkundigen hoort lopen. Hetzelfde geldt voor zijn: Er is een vrije werkplek, maar Er zijn twee vrije werkplekken. In deze functie betekent er op zichzelf niet daar; een aparte bepaling kan de plaats aangeven.

Wanneer hoeft er niet bij een onbepaald onderwerp?

Een onbepaald onderwerp maakt er niet in iedere zin verplicht. Vergelijk Een verpleegkundige helpt patiënten, een algemene uitspraak over het beroep, met Er helpt een verpleegkundige bij de ingang, een mededeling over iemand in een concrete situatie. Algemene uitspraken over een categorie hebben normaal geen presentatief er nodig.

Bij een bepaald onderwerp gebruik je de gewone constructie: De verpleegkundige loopt door de gang. Woordgroepen met de/het, een bezittelijk of aanwijzend voornaamwoord en eigennamen zijn bepaald. Begint de zin met een plaatsbepaling, dan kan er ook bij een onbepaald onderwerp vaak wegblijven: Bij de lift wachten (er) vier reizigers. Hier zijn beide versies mogelijk.

2. Locatief er: terugverwijzen naar een plaats

Locatief er verwijst naar een plaats die al genoemd is of uit de situatie blijkt. Het onderwerp hoeft nu niet onbepaald te zijn: ik, we of een naam kan onderwerp zijn. Er heeft hier immers een andere functie.

Mijn zus woont in Delft. Ik logeer er volgende week.

Er verwijst naar in Delft. Ik is het onderwerp van de tweede zin.

Er vervangt in Delft, zodat je de plaats niet herhaalt. Het is onbeklemtoond. Wil je de plaats benadrukken of tegenover een andere plaats zetten, gebruik dan daar of hier: Ik logeer dáár, niet in Den Haag. Om de plaats vooraan te zetten, gebruik je Daar logeer ik volgende week.

3. Er in passieve zinnen: met en zonder onderwerp

Er in passieve zinnen is een toepassing van presentatief er. Maak onderscheid tussen twee constructies. Een passieve zin kan een onbepaald onderwerp hebben; daarvoor geldt dezelfde introductieregel als hierboven. Een onpersoonlijke passieve zin heeft geen grammaticaal onderwerp en beschrijft een activiteit zonder de uitvoerders te noemen.

In Er worden drie nieuwe camera’s geïnstalleerd zijn de camera’s het onderwerp: daarom staat worden in het meervoud. In Er wordt tijdens de pauze gelachen ontbreekt een onderwerp. Er betekent niet de mensen die lachen; de zin noemt hen niet.

Zonder onderwerp staat de persoonsvorm in het enkelvoud, ook als een andere woordgroep een meervoud bevat: Er wordt over de vakantiedagen gesproken. De vakantiedagen hoort bij de voorzetselgroep met over en is geen onderwerp. Met een plaats- of tijdsbepaling vooraan kan er vaak wegblijven: Tijdens de pauze wordt (er) gelachen.

4. Kwantitatief er: een telbaar zelfstandig naamwoord weglaten

Gebruik kwantitatief er als een telbaar zelfstandig naamwoord al duidelijk is en je een aantal of hoeveelheid noemt zonder dat zelfstandig naamwoord te herhalen. Er verwijst naar de dingen die je telt.

Hoeveel toegangspassen heb je? Ik heb er vier.

Er verwijst naar toegangspassen; vier geeft het aantal.

Met het zelfstandig naamwoord zeg je Ik heb vier toegangspassen; zonder dat zelfstandig naamwoord zeg je Ik heb er vier. Als kort antwoord kan ook Vier: dat is geen volledige zin met hetzelfde patroon. Verwar dit er niet met presentatief er: in Ik heb er vier is ik het onderwerp en verwijst er terug naar de passen.

Er kan ook samengaan met een, een paar, veel, genoeg en geen. Bij toegangspassen kun je zeggen Ik heb er een paar of Ik heb er geen. Geen betekent dan nul passen. Er en de hoeveelheid hoeven niet naast elkaar te staan: Ik heb er nog vier en Ik heb er gisteren vier ontvangen.

Waar staat er? Mededelingen, vragen en bijzinnen

Een basispatroon met presentatief er is er + persoonsvorm + onbepaald onderwerp + overige informatie. Tussen persoonsvorm en onderwerp kan bijvoorbeeld een tijdsbepaling staan. Begint iets anders de hoofdzin, dan blijft de persoonsvorm op de tweede plaats en volgt er daarna. In een bijzin komt het werkwoord verder naar achteren.

Bij locatief of kwantitatief er staat een persoonlijk voornaamwoord als onderwerp meestal vóór er: Morgen ontvang ik er vier, Heb je er vier?, dat zij er vier heeft. Er neemt hier niet de plaats van het onderwerp in. In een vraag naar het onbepaalde onderwerp zelf kun je ook zeggen: Hoeveel reizigers wachten er?

Waarom kan er twee keer staan?

Zijn er nog toegangspassen? Er liggen er vier bij de receptie.

Het eerste er in het antwoord leidt de zin in; het tweede er hoort bij vier en verwijst naar toegangspassen.

In het antwoord is het eerste er presentatief en het tweede kwantitatief: het verwijst naar toegangspassen. De herhaling is grammaticaal juist. Met de plaats vooraan gebruik je één er: Bij de receptie liggen er vier. Twee keer er direct achter elkaar is niet mogelijk.

Veelvoorkomende fouten met er